امنیت خلیج فارس در دهه‌های اخیر به طور عمده در قالب رقابت قدرت‌ها و موازنه‌سازی نظامی تعریف شده است. در این الگو، هر کشور برای افزایش امنیت خود به تقویت توان نظامی و ایجاد ائتلاف می‌پردازد. اما این رویکرد آیا به افزایش امنیت جمعی منجر خواهد شد؟
چالش‌های امنیتی در خلیج فارس
تجربه تحولات سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که هر بحران امنیتی می‌تواند فراتر از روابط دوجانبه تأثیر بگذارد و بر امنیت انرژی و تجارت جهانی اثرگذار باشد. سازمان ملل نیز بر اهمیت تنگه هرمز برای ثبات منطقه و اقتصاد جهانی تأکید کرده و ضرورت اقدام جمعی برای حفظ امنیت آن را مورد توجه قرار داده است. به همین دلیل، سوال اصلی این است که چه نوع معماری امنیتی می‌تواند از تبدیل رقابت‌ها به بحران‌های زنجیره‌ای جلوگیری کند؟
بیشتر بخوانید: سلطنت عمان در اجلاس کمیته همکاری مالی و اقتصادی شورای همکاری خلیج فارس
انتقال به امنیت جمعی
در نظریه روابط بین‌الملل، موازنه قدرت یکی از سازوکارهای جلوگیری از هژمونی یک بازیگر است. اما در خلیج فارس، این موازنه با چالش‌هایی مواجه است. اقدامات دفاعی یک کشور ممکن است به عنوان تهدیدی برای کشور دیگر تلقی شود، و این امر می‌تواند به ناامنی بیشتر منجر شود. بنابراین، مشکل اصلی فقط در کمبود قدرت نیست، بلکه فقدان اعتماد و نبود سازوکارهای دائمی برای مدیریت بحران نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
در این راستا، مفهوم «امنیت جمعی» اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. در امنیت جمعی، تهدید علیه امنیت یکی از اعضا، مسئله‌ای برای کل نظام امنیتی محسوب می‌شود و اعضا متعهد به مدیریت اختلافات از طریق قواعد مشترک هستند. بنابراین، حضور ایران و کشورهای عربی ساحلی در این چارچوب غیرقابل حذف است.
نشانه‌های تغییر
تحولات اخیر نشان می‌دهد که بحث درباره آینده معماری امنیتی خلیج فارس تنها یک بحث نظری نیست. در سپتامبر ۲۰۲۶، برخی کشورهای خلیج فارس در حال بررسی چارچوب‌های جایگزین برای ترتیبات امنیتی سنتی خود هستند و قطر نیز طرحی منطقه‌ای را مطرح کرده است که ایران را نیز دربرمی‌گیرد. این روند در مراحل اولیه قرار دارد و وابستگی امنیتی کشورهای منطقه به همکاری‌های دفاعی خارجی همچنان قابل توجه است.
علاوه بر این، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان درباره تعمیق همکاری‌های دفاعی و هماهنگی نظامی گفت‌وگو کرده‌اند. این دو روند، یعنی تقویت بازدارندگی و جست‌وجوی چارچوب‌های منطقه‌ای، به ظاهر متناقض به نظر می‌رسند، اما می‌توان آن‌ها را دو پاسخ به یک مسئله مشترک دانست: چگونه می‌توان امنیت را در محیطی بی‌ثبات افزایش داد؟
مدل امنیت جمعی خلیج فارس
مدل پیشنهادی برای آینده امنیت خلیج فارس، «گذار از موازنه‌سازی به امنیت جمعی» نام دارد. در این مدل، بازیگران اصلی منطقه باید در یک معماری مشترک حضور داشته باشند. این مدل بر مبنای اصول بنیادینی نظیر احترام به حاکمیت و عدم توسل به زور بنا شده است.
امنیت دریایی و تنگه هرمز نیز باید به عنوان یکی از نخستین حوزه‌های همکاری در نظر گرفته شود. ایجاد کانال‌های ارتباطی میان نیروهای نظامی و پروتکل‌های جلوگیری از برخورد می‌تواند از تبدیل حوادث به بحران‌های گسترده جلوگیری کند. به این ترتیب، با ایجاد یک نظام امنیتی مشترک و مدیریت نهادی اختلافات، امنیت جمعی در خلیج فارس ممکن خواهد شد.
بیشتر بخوانید: سلطنت عمان در اجلاس کمیته همکاری مالی و اقتصادی شورای همکاری خلیج فارس شرکت کرد · امین میرزازاده قهرمان کشتی فرنگی بازی‌های آسیایی ۲۰۲۶ ناگویا شد
